فهرست موزه‌هاي معروف دنيا كه قاليهاي ايراني در آنجا نگهداري ميشوند:

·        موزه آرميتاژ لنينگراد

·        موزه برلن ( آلمان )

·        موزه بوستون ( ايالات متحده آمريكا )

·        موزه پولدي پتسولي ميلان

·        موزه گوبلن پاريس

·        موزه متروپليتن نيويورك

·        موزه منسوجات واشنگتن

·        موزه مونيخ ( آلمان )

·        ناشیونال گالري واشنگتن

·        موزه ويكتريا و آلبرت لندن

·        موزه هنرهاي تزئيني پاريس

·        موزه هنرهاي دستي وين

·        مجموعه فرشهاي نفيس برتميتزا ( موزه لوگانو )

·        موزه مطهر امام رضا ، ( مشهد )

·        موزه كاخ گلستان

·        موزه كاخ سعدآباد

·        موزه فرش ايران

·        موزه ايران باستان

·        موزه باشگاه افسران

·        موزه فرش تركيه استانبول

·        موزه هنرهاي زيباي مردمان شرق( مسكو )

• موزه فرش ايران

موزه فرش ايران گنجينه‌اي كامل از فرهنگ و افتخار ايرانيان به عنوان مركزي جهت پژوهش در زمينه انواع زيراندازهاي سنتي در روز 22 بهمن سال 1356 با حدود 20 تخته فرش آغاز كار كرده است.

بعد از انقلاب با انتقال فرشهاي نفيس و موزه‌اي از كاخهاي سعدآباد و نيز سازمانها، ارگانها و نهادها و جمع آوري مجموعه‌هاي جديد فعاليت موزه بيشتر بر نگهداري و مرمت فرش، برگزاري نمايشگاهها .و پژوهش در زمينه سوابق تاريخي، سير تحول و ارتقاي كيفيت فرش معطوف گشته است. اين موزه شامل دو تالار براي نمايش قالي و گليم. كتابخانه و بخش مرمت است و زير نظر سازمان ميراث فرهنگي وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي اداره و تامين مي‌شود. انواع قالي‌ها با طرحهاي هندسي و ذهني بافت عشاير، قالي‌هاي مناطقي چون آذربايجان، كرمان، خراسان و كاشان. كپي قالي‌هاي معروف چون پازيريك و شيخ صفي، قالي‌هاي كهن پلونزي و قديميترين قالي موجود در ايران  قالي سنگشكو، همراه با مجموعه نفيس از فرشهاي ساير كشورها و زيراندازهاي ديگري چون گليم، گبه، جاجيم و ... هر بيننده‌اي را مجذوب خود مي‌كند. ساختمان موزه فرش ايران با معماري ويژه و نماي بيروني شبيه به دار قاليبافي در ضلع شمالغربي پارك لاله بنا شده است

.

•  موزه هنر مردمان شرق (مسكو)

ايران از ايام قديم در هنر و صنعت بافندگي، و فرشبافي شهرت جهاني داشت؛ و اكنون نمونه‌هاي زيبا و منحصر به فردي از بافته‌ها و قالي هاي گوناگون كه متعلق به ادوار مختلف قالي ايران است زينت بخش موزه‌هاي دنيا است. از جمله در گنجينه‌هاي معروف شوروي (سابق) چون آرميتاژ سن پترزبورگ و موزه‌هاي هنرهاي زيباي مردمان شرق در مسكو، نمونه‌هايي از بافته‌هاي پارچه‌اي و فرشهايي كه اصالتاًَ متعلق به قرون 19-16 ميلادي است نگهداري مي‌شود.اكثر فرشهاي موجود در اين موزه مربوط به دوران صفوي مي‌باشند و به طور كلي دو گروه جداگانه را تشكيل مي‌دهند:

·   يك تعداد كه از رشته‌هاي پنبه‌اي و پشمي بافته شده‌اند و اساس رنگ و زمينه آنها آبي است و با نقوش گل بافته شده‌اند و بيننده در اولين نگاه محو نقش و نگارهاي زيباي آن مي‌شود.

·   بخش ديگر اين موزه اختصاص به قالي‌هاي ابريشمي دارد كه متخصصان آن را تعمير كرده‌اند. نقش و نگارهايي كه روي آن آورده‌اند، نزد قاليبافان ايراني معمول نيست. اساس اين رنگها بيشتر رنگ زرد و نارنجي است. در نقشهاي پيچيده كوچك رنگهاي آبي و سبز نيز مشاهده مي شود. به غير از نخهاي ابريشمي، زربافتهاي ظريفي نيز در آن به كار رفته است. كه به فرشهاي لهستاني معروف‌اند. از ديگر نمونه‌هاي زيباي فرش ايراني كه در موزه هنرهاي زيباي مردمان شرق نگهداري مي‌شود يكي فرش جانمازي (سجاده‌اي) است كه در اين موزه محفوظ است؛ گفتني است در قالي معروف به طرح سجاده‌اي آيات و عبارات قرآني با ظرافت به كار رفته است. اين نمونه به عنوان يك قالي نفيس تاريخي از اهميت خاصي برخوردار است. همچنين يك قالي ديگر به نام قالي كاشان كه از قالي‌هاي خوب دوران صفوي است در اين موزه نگهداري مي‌شود.

متاسفانه اكثر مجموعه‌هايي كه در موزه هنرهاي زيباي مردمان شرق مسكو نگهداري مي‌شود، به طور دقيق توسط محققين بررسي نشده است.

فرش ابريشمي ترنجدار (موزه ايرن باستان)

• محل بافت: تبريز ـ سال 879 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه ايران باستان ـ تهران

• اندازه: 204×195

• گره تركي: 693000 گره در متر مربع

  • 90 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 77 گره در 10 سانتي متر طول.

• تار: ابريشم طبيعي سفيد

• پود: ابريشم طبيعي سفيد

• پرز: ابريشم طبيعي با نخ طلا و نقره

حاشيه‌هاي ابر مانندي كه تمامي زمينه را پر كرده، نقش چيني «چي» را به ياد مي‌آورد. در ضمن حيواناتي نيز در آن قابل تشخيص هستند. به خصوص در چهار گوشه آن كه عكس ماهي ديده مي‌شود. شاخه‌هاي شكوفه دار ترنج ميانه نيز با ماهي بالدار و پرندگان تزئين يافته است.

ظرافتي كه در زمينه موجود است در حاشيه نيز كه با نخ طلا و نقره مليله دوزي شده نمايان است.

فرش ابريشمي ترنجدار (موزه ايران باستان)

• محل بافت: تبريز ـ سال 959 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه ايران باستان ـ تهران

• اندازه: 213×158

• گره تركي: 6000000 گره در متر مربع

  • 75 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 80 گره در 10 سانتي متر طول

• تار: ابريشم طبيعي سفيد

• پود: ابريشم طبيعي سفيد

• پرز: ابريشم طبيعي سفيد

گو اينكه رنگ و روي اين قالي رفته معذالك داراي نقش بسيار زيبا و مورد پسندي است. نقش «چي» در زمينه قرمز رنگ و گلدار و در حاشيه قابدار آن جلب توجه مي‌كند. متاسفانه ترنج وسط آن سخت آسيب ديده . در بعضي از قابهاي حاشيه اشخاصي دو به دو كه با گل احاطه شده‌اند قابل تشخيص هستند.

فرش ابريشمي ترنجدار (موزه ايران باستان)

• محل بافت: تبريز ـ سال 855 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه ايران باستان ـ تهران

• اندازه: 228×193

• گره تركي: 104500 گره در مترمربع

  • 95 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 110 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار: ابريشم طبيعي زرد

• پود: ابريشم طبيعي خام

• پرز: ابريشم طبيعي

پرندگاني كه با حالتي بسيار زيبا و دل فريب بر روي زمينه روشن و ملايم فرش داخل ترنج مركزي ديده مي‌شوند و اين قالي را زينت داده‌اند، حالت ابتكاري خاصي به آن بخشيده است. در طرفين ترنج، غزال نيز به چشم مي‌خورد. حاشيه اصلي فرش با اشعاري كه در قاب نوشته شده تزئين يافته است.

فرش منظره گل (موزه حرم مطهر امام رضا (ع) مشهد)

• محل بافت: مشهد ـ سال 939 شمسي

• از مجموعه موزه حرم مطهر امام رضا (ع) ـ مشهد

• اندازه: 560×354

• گره فارسي: 490000 گره در مترمربع

  • 70 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 70 گره در 10 سانتي متر طول

• تار: نخ تابيده

• پود: نخ تابيده و نخ حنايي رنگ

• پرز: پشم و نقره در قسمت گليم بافت آن

اين قالي زيبا كه از لحاظ حفاظت بهترين فرش موزه حرم مطهر امام رضا (ع) مي‌باشد، نظر به فهرست قديمي موزه ، براي حرم و به دستور شاه عباس كبير بافته شده است و اين نمونه بارزي است بر وجود كارگاههاي فرش بافي در شهر مشهد از سالهاي 879 شمسي. در ضمن اين فرضيه بستگي قاليهاي زيباي ديگري به مراكز ديگر قالي بافي ايران را مورد تجديد نظر قرار مي‌دهد. جلوه نقش متنوعي كه زمينه و حاشيه قالي را زنده نمايش مي‌دهد، اين قالي را نمونه برجسته و شايسته دوران پرافتخار قاليبافي ايران نشان مي‌دهد. شاخ و برگ و گل نقره كه روي فرش نساجي شده به اين قالي حالت برجستگي بخشيده است.

جانمازي ( موزه ايران باستان )

• محل بافت: كاشان؟ ـ سال 969 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه ايران باستان ـ تهران

• اندازه: 195×108

• گره فارسي: 675000 گره در مترمربع

  • 75 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 90 گره در 10 سانتي متر طول

• تار: ابريشم طبيعي

• پود: ابريشم طبيعي

• پرز: پشم زربفت شده با نقره

در اسناد و نوشته هاي موزه و همچنين در كتاب «آرتور اوپهم پوپ» (1: survey of Persian Art) ) اصل اين فرش را تبريز تشخيص داده‌اند ولي وجود گره فارسي حاكي ماخذ ديگري مثل كاشان يا اصفهان مي‌باشد. اين قطعه جانمازي است كه با نخ نقره مليله دوزي و حاشيه آن با سوره قرآن تزئين يافته است. حاشيه وسيع آن از شاخ و برگهائي مانند پيچك تشكيل شده است. در آنجه حيوانات و نقش ابر مانند « چي » قابل مشاهده ميباشند. زمينه و حاشيه اصلي فرش توسط نوار باريكي از يكديگر جدا شده‌اند و روي اين نوار، از گل و سبزه و شراب و درخت ستايش شده. همچنين قدرت و شوكت ابدي را براي پادشاه آرزو كرده‌اند. به گفته « آرتور اوپهم پوپ » جفت اين قالي در مجموعه خانم  راكفلر ماك كورميك  موجود است

 

 

فرش منظره حيوانات (موزه ناشيونال گالري، واشينگتن)

• محل بافت: شمالغربي ايران ـ سال 939 شمسي

• از مجموعه موزه ناشيوناال گالري ـ واشينگتن

• اندازه: 427×229

• گره فارسي: 300 هزار گره مترمربع

• تار: پشم

• پود: نخ

• پرز: پشم

اين قالي ازنمونه فرشهاي دوران صفوي است كه تركيب متقارن و ترنج مركزي دارد. اين قالي با تركيب متقارن و ترنج مركزي اش نمونه‌اي است از فرشهاي دوران صفوي. حيوانات افسانه‌اي مخلوط با حيوانات واقعي بسيار خوب مشخص اند. مثلاً حيواني كه نصف آن گوزن و نيم ديگرش اژدهاست. گل و شاخ و برگ هم باقي نقش را زينت داده‌اند. ترنج مركزي توسط نوارهايي ابر مانند زيور يافته و حاشيه بسيار عريض آن نيز با شاخ و برگ و گل نقش شده است.

فرش ابريشمي ترنج دار ( موزه گوبلن پاريس )

• محل بافت : كاشان ـ سال 949 شمسي

• از مجموعه موزه گوبلن ـ  پاريس

• اندازه : 250 × 150

• گره فارسي : 998400 گره در متر مريع

  96 گره در 10 سانتيمتر عرض

  104 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابريشم طبيعي زرد

• پود : ابريشم طبيعي زرد

• پرز : ابريشم طبيعي

ترنج اين قالي را چهار خانه كه هر كدام با شاخ و گل و برگ پر شده‌اند، تشكيل مي‌دهند. در مركز فرش چهار گل به چشم مي‌خورند. گلها، ابرها و شاخ و برگهاي ديگر، قسمت قرمز رنگ زمينه را تزيين كرده‌اند. حاشيه اين فرش از سه بخش تشكيل يافته و هر كدام از ديگري متفاوت است. حاشيه اصلي شامل شاخ و برگهاي مختلف مي‌باشد و اطراف آن را گلهاي ريزي احاطه كرده‌اند. اين فرش يكي از قاليهاي نفيسي است كه در سال 929 شمسي بافته شده است. نمونه ديگرش در موزه متروپليتن نيويورك مي‌باشد.

منظره شكارگاه ( موزه بوستن، آمريكا )

• محل بافت : اصفهان ـ سال 949 شمسي

• از مجموعه موزه بوستن ـ ايالات متحده آمريكا

• اندازه : 480 × 255

• گره فارسي : 1187200 گره در متر مربع

  • 112 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 106 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابريشم طبيعي زرد

• پود : ابريشم طبيعي دولا

• پرز : ابريشم طبيعي زربفت شده با نقره بر روي ابريشم زرد رنگ

اين قالي ابريشمي فوق‌العاده زيبا كه نقش شكار دارد، بسيار خوب نگهداري شده است. از لحاظ ظرافت، قالي شكارگاه وين ظريف تر از اين قالي است ولي كارشناسان اكثرا اين دو قالي را با هم مي‌سنجند. بطور كلي طرز تشكيل نقش و طرح اين دو قالي بسيار به هم شبيه است.  قبل از اين كه اين فرش توسط عتيقه فروشي به بارون آدولف دورو نچيلد در پاريس فروخته شود، متعلق به يكي از نجباي فلورانس بود

 

 

فرشهاي لهستاني ( پولونزي ) موزه كليولند آمريكا.

• محل بافت : اصفهان ، كاشان ( دوره صفويه )

• اندازه : 127/1 × 06/2 متر

• محل نگهداري : كليولند آمريكا

فرشهاي لهستاني به گروه بزرگي از قاليهاي زربفت كه در اين دوره بافته مي‌شدند گفته ميشود. شايد يكي از دلايل انتساب اين فرشها به لهستان اين است كه در نمايشگاه بين‌المللي پاريس ( سال 1878 ) در ميان اموال يك شاهزاده لهستاني بنام « چارتوريسكي » از اين نوع فرشها به نمايش گزارده شده بود ولي در حقيقت وجه تسميه اين سري فرشها را بايد در سوابق تاريخي دورتري جستجو كرد.

در بهار سال 1601 ميلادي « زيگموند سوم » فرمانرواي لهستان به يك بازرگان ارمني بنام « موراتوويتس » ماموريت ميدهد تا به ايران مسافرت كرده و چند تخته فرش براي كاخهاي سلطنتي لهستان خريداري نمايد. بازرگان نامبرده نيز بافت فرشهاي مورد نظر را به بافندگان كاشان كه در آن زمان در بافت فرشهاي ابريشمي داراي تجربه و شهرت فراواني بودند سفارش ميدهد. اين فرشهاي سفارشي كه نعداد آنها هشت تخته مي‌باشند هم اكنون در موزه « رزيدنتس» ‌مونيخ نگهداري مي‌شوند.

بطور كلي در حدود 300 تخته از اين فرشها در زمان شاه عباس و احتمالا جانشينيان او يافته شده است. باستثناي فرشهاي موجود در مونيخ تعدادي نيز در قلعه « روزنبرگ » در كپنهاك وجود دارند كه از طرف شاه صفي به « دوك فردريك » هديه شده‌اند.تعدادي ديگر از همين نوع فرش نيز در اين قلعه نگهداري مي‌شوندكه در 1041 شمسي به ملكه دانمارك هديه شده‌اند. چهار نخته از اين سري فرشها نيز در مرقد حضرت علي عليه‌السلام در نجف وجود دارند.

رنگ اكثر اين فرشهاي پرشكوه و جلال متمايل به صورتي و سبز و زرد كمرنگ مي‌باشد

 

 

فرش ابريشمي منظره حيوانات ( موزه متروپولتين نيويورك ) .

• محل بافت : كاشان ـ سال 949 شمسي

• از مجموعه موزه متروپليتن ـ نيويورك

• اندازه : 258 × 179 شانتيمتر

• گره فارسي : 921600 گره در متر مريع

  • 96 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 96 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابريشم طبيعي قهوه‌اي روشن

• پود : ابريشم طبيعي قهوه‌اي روشن دولا  

• پرز : ابريشم طبيعي

چند تخته قالي ، با طرح و سبك مشابه اين فرش از زمان صفويه بدست ما رسيده ، ولي بطور قطع اين تخته از ساير قاليهاي اين گروه نفيس‌تر است. تار و پود آن ابريشمي است. از جهت جنس و كيفيت از جمله ريز بافت‌ترين قاليهاي ابريشمي صفويه است ، چه در هر اينچ مربع داراي 24 × 23 گره است كه از قالي چلسي نيز ريز بافت تر است و فقط قالي ابريشمي شكارگاه متعلق به موزه اتريش وين در ريز بافتي سر‌آمد آن محسوب ميشود.

طرح آن از طرح اغلب قاليهاي نفيس سنگين‌تر و ظرافت آن كمتر است. ولي هيچ يك از اين دو صفت از ارزش آن نمي‌كاهد. در حقيقت هنرمندي كه اين طرح را آفريده ، هدفش برانگيختن تحسين  و يا شگفتي در بيننده نبوده بلكه قصد داشته در او احساسي عميق‌تر و آرامتر پديد آورد. ترنج مدور سبز رنگي با قابهاي صليبي شكل در وسط ديده ميشود كه نوشته‌هايي بر متن سياه، آن را در بر گرفته است. گوشه‌هاي ترنج بزرگ ( كه خاطره سنگهاي گور در كشورهاي اسلامي را در ذهن بيدار مي‌كند ) حاشيه زيبا و عالي آن كه در آن اشعاري با نخ سيم تاب بر متن سياه بافته، به اين قالي يك نوع حالت مذهبي ميدهد. حاشيه آن داراي كتيبه و همچنين نقوش پرندگان همچون قرقاول است. اين قالي ممكن است درقرن شانزدهم در زمان سلطنت شاه طهماسب بافته شده باشد. ولي زادگاه آن معلوم نيست.

فرش ترنج دار ( موزه متروپليتن نيويورك )

• محل بافت : تبريز (؟ ) ـ سال 904 شمسي .

• از مجموعه موزه متروپليتن ـ نيويورك

• اندازه : 802 × 412

• گره فارسي : 620000 گره در متر مربع

• فرش ترنج دار. هديه موسسه (H.KRESS)

اين قالي در سوابق از اموال دوك دانهالت بود. در طرفين ترنج كروي شكل ، قابي وجود دارد كه دنباله آن با شاخ و برگ ختم ميشود. زمينه با شاخه‌هاي متعدد و درهم كه داراي گل و برگ هستند زينت يافته است. گلهاي بزرگ قرمز رنگي نيز شبيه زنبق در آن نقش شده در حاليكه شاخه‌هاي قطورتري مانند امواج ابر خودنمائي ميكنند. طاووسي زيبا كه بدنش با رنگهاي مختلف و زيادي نقاشي شده در قسمتهاي بالا و پائين زمينه نشاط خاصي به آن بخشيده است. حاشيه فرش از سه بخش تشكيل ياقته است. قسمت عريض آن شاخهاي ظريفي دارد كه با پيچ و خم ختم شده و تزئينش مانند گلهاي داخل زمينه فرش مي‌باشد. فقط رنگ آن متفاوت است، يعني قهوه‌اي تيره. گل و شاخ و برگ آن بر زيبائي و ظرافت اين طرح افزوده است.

جانمازي (موزه متروپليتن نيويورك)

• محل بافت: شمال غربي ايران ـ سال 944 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه متروپليتن ـ نيويورك

• اندازه: 161×105

• گره فارسي: 1000000 گره در متر مربع

  • صد گره در 10 سانتي متر است.

  • صد گره در 10 سانتي متر طول

• تار: نخ قهوه‌اي روشن

• پود: پشم طبيعي قهوري دولا

• پرز: پشم با مفتول زربفت شده نقره بر روي ابريشم

محراب اين قاليچه به شكل گنبد مي‌باشد. نقوش داخل آن را برشهاي پنجه‌اي شكل، گل، نوارهاي ابر مانند و برگهاي كوچك تشكيل مي‌دهند. در بخش فوقاني، نوشته الله اكبر كبيراً نظر بيننده را به خود جلب مي‌كند. نوشته‌هايي كه داخل قاب در حاشيه ديده مي‌شوند به زبان عربي است و آيات قرآن مجيد مي‌باشد. در اطراف محراب جملاتي در ستايش خداوند ديده مي‌شود.

خطي كه محراب را مشخص مي‌كند نوارهاي ابر مانند و بعضي از برگهاي پهن با نخ نقره مليله دوزي شده است. حاشيه نيز كه نوشته‌هايي به زبان عربي (خط نسخ) دارد، توسط برگهاي پهن تزئين يافته است.

 

 

 

قالي منظره حيوانات ( موزه هنرهاي تزئيني پاريس )

• محل بافت : شمال غربي ايران ـ سال 909 شمسي

• موزه هنرهاي تزئيني ـ پاريس

• اندازه : 410 × 350

• گره: فارسي

• تار : ابريشم طبيعي زرد

• پود: ابريشم طبيعي زرد

• پرز:  پشم

 در واقع اين يك نيمه قالي است و نيمه ديگر آن در كليساي بزرگ « كراكوي » واقع در لهستان نگهداري ميشود. ولي با وجود اين نمي‌توان نام آن را از فهرست قاليهاي نفيس و مشهور حذف كرد، زيرا تمام علائم و نشانهايي كه موجب شهرت و نفاست قالي ميشود در آن جمع است. طرح آن تازگي دارد و جالب توجه است و از زيبايي و تناسب برخوردار است. رسامي آن عالي و بدون عيب است. رنگها زنده‌اند و در عين حال با همديگر هم‌آهنگي دارند.

در اينجا ما مي‌توانيم تخيلات هنرمندان ايراني را در زمان سلسله صفويه در مورد بهشت درك كنيم. باغي دلپذير با درختان شكوفه دار، نهر و آب و گل و بلبل و حيوانات ديگر كه هم در زمينه و هم درحاشيه فرش نمايان است. قالي ديگري در نوع اين فرش ولي با ظرافت بيشتر و اندازه 701 ×368 در موزه كونتي لوس‌آنجلس موجود است.

فرش ابريشمي طرح حيوانات ( موزه هنرهاي تزئيني پاريس )

• محل بافت : احتمالا اصفهان ـ سال 964 شمسي

• موزه هنرهاي تزئيني پاريس

• اندازه : 124 × 109

• گره فارسي : 1287000 گره درمتر مريع

  • 110 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 117 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابريشم طبيعي زرد

• پود : ابريشم طبيعي زرد دولا

• پرز : ابريشم طبيعي

اين قالي به گروه فرشهاي حيواندار كه تعدادي از آنها در موزه‌هاي مختلف جهان نگهداري مي‌شوند، تعلق دارد. نقوش اين قالي عبارتند از :

گلها و برگها و چهار حيوان وحشي در حال دريدن شكار خود و چند حيوان ديگر كه تنها هستند. حاشيه از سه رديف تشكيل شده است. قسمت وسط آن از نوارهاي گل مينا كه هركدام توسط ساقه‌هاي كوچكي به هم وصل شده‌اند تركيب شده است. قسمت خارجي داراي همين نقش مي‌باشد ولي نوارها بوسيله برگ و انار احاطه شده اند. در حاشيه اصلي، شاخ و برگ و سر شير در ميان برگهاي پهن پنجه‌اي بطور متناوب قرار داده شده‌اند.

فرش ابريشمي ترنج دار ( موزه هنرهاي تزئيني پاريس )

• محل بافت : شمال غربي ايران ( آذربايجان ) ـ سال 909 شمسي

• از مجموعه موزه هنرهاي تزئيني ـ پاريس

• اندازه : 250 × 170

• گره تركي

• تار : ابريشم طبيعي

• پود : ابريشم طبيعي

• پرز : ابريشم طبيعي با مفتول زربفت شده طلا و نقره

اين قالي از لحاظ نوع خود منحصر بوده، شباهت كاملي دارد به فرشي كه اكنون در موزه ايران باستان ميباشدو به احتمال قوي در تبريز بافته شده است. داخل ترنجها چهار طاووس كه هر كدام در قابي نقش شده به چشم مي‌خورند. زمينه آن طرحي گلدار به نظر مي‌آيد. در حاشيه اطراف قابهائي كه براي كتيبه چند كلمه‌اي بافته شده، همان شاخ و برگها و گلهاي زمينه و نقش چي دوباره به چشم مي‌خورد.

فرش «مجلس آواز پارسي» (موزه هنرهاي تزئيني پاريس)

• محل بافت: اصفهان ـ سال 959 شمسي

• از مجموعه هنرهاي تزئيني ـ پاريس

• اندازه: 375×270

• گره فارسي:

• تار: نخ

• پود: پشم طبيعي

• پرز: پشم

آرتور اوپهام پوپ، اين عنوان را براي اين قالي بر گزيده است. (مجلس آواز پارسي) . او احتمالاً منشا اين قالي را كرمان مي‌داند. نقش اين فرش بدون ترديد توسط متخصصي در هنر مينياتور كشيده شده. علاوه بر شكارچيان سوار و پياده كه روي زمينه پر گل آن ديده مي‌شوند. يك مرد كه در حال استراحت مي‌باشد در كنار زناني كه نشسته‌اند مشاهده مي‌شوند. در وسط قالي يك فيل ديده مي‌شود در قسمت پايين فرش به اضافه حيوانات معمولي يك جفت سيمرغ روبروي هم قرار گرفته‌اند. ترنجهايي متشكل از اشخاص كه چهار زانو زده‌اند و انسانهاي بي بال كه روي يك برگ نقش شده‌اند حاشيه اين قالي نفيس را جلوه مي‌دهند.

فرش منظره حيوانات (موزه  ميلان)

• محل بافت: شمال غربي ايران ـ سال 901 شمسي

• از مجموعه موزه پولدي – پتولي - ميلان

• اندازه:692×360

• گره فارسي: 800و 568 گره در مترمربع

  • 79 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 72گره در 10 سانتي متر طول

• تار: ابريشم طبيعي زرد

• پود: ابريشم طبيعي زرد

• پرز: پشم ـ با قسمتهاي زربفت شده طلا

فرشي است در زمينه قرمز رنگ بدون لچك كه فقط ترنج مياني دارد. نقش پر از حيوان اين قالي به آن مشابهتي مطابق با فرش چلسي مي‌دهد. تار و پود اين فرش از ابريشم و پرز آن از پشم مي‌باشد. اندازه‌هاي آن 692×360 سانتيمتر و گره‌هاي آن از نوع سنه و تعداد آن 568800 گره در مترمربع شمارش شده است. در بخش داخلي اين فرش بر روي زمينه آبي رنگي كه مانند قابي متن قرمز رنگ فرش را احاطه كرده است اشعاري نوشته شده است. همچنين اين مطالب نشانگر بافت اين فرش براي داريوش شاه يعني به احتمال قوي شاه طهماسب (903- 945 شمسي) مي‌باشد.

نقوش اصلي اين قالي از حيوانات تشكيل شده است. گل و شاخ و برگ و هشت پرنده كه با نوارهاي ابر مانند زينت شده‌اند در اطراف ستاره‌هائي به چشم مي‌خورند. در طرفين ترنج مركزي، يك گلدان و دو انسان بالدار زانو زده ديده مي‌شوند. كمي دورتر، درختهاي طلائي و زير آن جفتهايي از ببر و اژدها و در ميان شاخ و برگ درختان خرس و پرنده به چشم مي‌خورند. در اطراف ترنج مركزي، نقش زمينه فرش از گلهاي كوچك و برگهاي پهن كه روي آنها شيران به دنبال نوعي اژدها هستند، تركيب حاشيه اصلي با شاخ و برگهاي بزرگي نيز تزئين يافته است كه در ميان آنها شيري به دنبال يك بز و يك آهوي نشسته مي‌باشد.

قالي نقش ترنج با گل و جانور و نوشته (موزه پولدي پستولي، ميلان)

چنين به نظر مي‌رسد كه اين قالي نفيس با قالي چلسي شباهت و قرابتي دارد. بافت آن يكسان است و همان آرامش از ديدن مايه‌هاي ملايمي از قرمز و لاجوردي در شخص ايجاد مي‌شود. تار و پود آن ابريشمي است و در هر ابنچ مربع 20×18 گره دارد به ريزبافتي قالي چلسي نيست، ولي از قالي اردبيل ريز بافت تر است. برخلاف دو قالي سابق الذكر، بعضي از نگاره‌هاي قالي ايران با نخ سيم تاب بافته شده است. طرح آن شامل برخي مشخصات و جنبه‌هاي غيره عادي است. درختها روشن و واقعي است و طرح آن با طرح درختهاي قراردادي كه معمولاً در قالي‌هاي ايران به چشم مي‌خورد كاملا متفاوت است. با مهارت كامل كشيده شده و خيلي خوب بافته شده است. صاحبنظران معتقدند كه اين قالي در اواسط قرن شانزدهم در زمان سلطنت شاه طهماسب بافته شده است.

قالي شكارگاه ( موزه ميلان )

• محل بافت : شمال غربي ايران ـ سال 909 شمسي

• از مجموعه فرشهاي موزه پولدي ـ پتسولي ميلان

• اندازه : 570 × 365

• گره فارسي : 409200 گره در متر مربع

  • 62 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 66 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابرسشم طبيعي زرد رنگ

• پود : نخ قهوه‌اي رنگ

• پرز : پشم ـ قسمتهاي سفيد رنگ ازنخ است

يك چهارم ترنج بزرگ شانزده بر اين قالي زيبا، در هر يك از چهارگوشه فرش وجود دارد. در مركز آن در قابي، نام بافنده آن يعني غياث‌الدين جافي و تاريخ بافت آن سنه 949 ( هجري ) خوانده ميشود. تمام متن قالي كه از چهار يخش مساوي تشكيل يافته منظره‌ايست از شكار. هفت شكارچي سواره و يك پياده كه بدنيال حيواناتي چون شير ـ گل ـ خرس ـ قوچ ـ يوزپلنگ و گراز هستند. حيوانات كوچك ديگري مانند آهو و باز كه در كمين خرگوش صحرائي هستند، در اطراف ترنج ديده ميشوند. حاشيه نيز با ترنج پر شده و اين ترنجها با شاخ و برگ و نوارهاي پيچ و خم دار مزين به گل و پرنده تزئين يافته است. اين قالي در سابق از اموال سلطنتي بوده و بعدها به چند بخش قطعه  قطعه و بعدا دوباره دوخته شد. ملكه انگليس مادر مارگريت آن را بعنوان امانت در اختيار موزه گذاشته است

 

 

 

قالي شكارگاه (موزه هنر و صنعت اتريش، وين)

• محل بافت: اصفهان (يكي از كارخانه‌هاي سلطنتي) ـ سال 949 شمسي

• از مجموعه موزه هنرهاي دستي ـ وين

• اندازه: 695×323

• گره فارسي: 1274000 گره در مترمربع

  • 108 گره در 10 سانتي متر عرض

  • 118 گره در 10 سانتي متر طول

• تار: ابريشم طبيعي زرد رنگ

• پود: ابريشم طبيعي زرد رنگ دولا

• پرز: ابريشم با مفتول ضربت شده طلا و نقره بر روي ابريشم سفيد رنگ.

قالي صحنه شكارگاه از نظر زيبايي و ظرافت بافت ( 12700 گره در دسيمتر مربع ) بدون ترديد شاهكاري از فن قاليبافي جهان است. در واقع بعضي از صاحبنظران معتقدند كه نفيسترين قالي‌اي است كه تاكنون بافته شده است و تنها فرشي بشمار ميرود كه تارو پود و پرز آن از ابريشم است. قسمتهايي از نقشها بانخ سيم تاب بافته شده است. در هر اينچ مربع آن 27 × 29 گره بكار رفته است و به اين ترتيب از كليه قالیهاي عهد صفويه ريز بافتتر است.

درمتن قالي نقش حيوانات مختلف ديده مي‌شود. شكارچيان سوار بر اسب هستندو اسلحه آنان را نيزه و شمشير و تير و كمان و چماق تشكيل مي‌دهد. از نقوش حيواناتي كه در اين قالي بكار رفته است ميتوان به شير ، پلنگ ، گورخر ، اژدها ، سيمرغ ، خرگوش ، گرگ ، خرس ، آهو و شغال اشاره كرد.

هنر شرق ، نظم نامتقارني در اين قالي بوجود آورده بطوريكه شكارچيها را دريك طرف و حيوانات را در طرف ديگر قرار داده است. ترنج سبزرنگي به شكل ستاره هشت پر در وسط قرار دارد كه در آن چهار جفت اژدهاي طلايي دوبه دو به سبك چيني به هم  پيچيده‌اند و سيمرغها نيز دو به دو در پروازند. بار ديگر همانطور كه در طرحهاي ايراني ديده مي‌شود ، لچكها يك چهارم نقش ترنج را در چهار گوشه تكرار ميكنند. حاشيه اين قالي يكي از جنبه‌هاي زيبا و چشم‌گير و عالي آن محسوب ميشود. رنگ متن حاشيه سرخ ارغواني است و رديفي از فرشتگان بالدار در زمينه‌اي كه با نقش پرندگان و نگارهاي مارپيچ و گل زينت يافته در كاسه‌هائي بهم ميوه تعارف مي‌كنند.  لباس شكارچيان در اين قالي لباس اصيل ايراني است.

بطور مسلم اين قالي توسط يكي از نقاشان دربار و آنطور كه دكتر ف. ر. مارتين و عده‌اي ديگر معتقدند توسط سلطان محمد ، نقاش مشهور دربار شاه طهماسب ، طراحي شده است ، چه تحرك و جنبش و مهارت پرشكوه پيكرنگاري آن استاد عالي مقام را بطور كامل در بردارد. چنانچه واقعا طراحي اين قالي ازاو باشداحتمال ميرود در اواسط قرن شانزدهم بافته شده باشد، چه سلطان محمد در تاريخ 1555 ميلادي درگذشته است.

بافت اين قالي را به كاشان نسبت ميدهند ، زيرا مردم اين شهر به بافتن كالاي ابريشمي عادت داشتندو بدون شك در قرن شانزدهم تعدادي قالي ابريشمي در اين ناحيه تهيه شده است. ولي اين موضوع چيزي را ثابت نميكند ، زيرا باد بودن پيشه‌وران خوب و ماهر، چنين قاليهايي را در هر كارگاهي ميتوان تهيه كرد. با وجود اين ، كاشان در مقايسه با ساير شهرهاي ايران هميشه تهيه كننده زيباترين و نفيس‌ترين قاليهاي ابريشمي بوده است.  پطر كبير تزار روسيه ، در سال 1698 ميلادي ـ 997 شمسي اين شاهكار را به امپراطور لئوپولد اول هديه داد.

قالي سراسر گل و جانور ( موزه هنر و صنعت اتريش ، وين )

• محل بافت : اصفهان ـ سال 949 شمسي

• از مجموعه موزه هنرهاي دستي وين

• اندازه : 760 × 325

• گره فارسي : 495000 گره در متر مربع

  • 66 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 75 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار : ابريشم طبيعي قهوه‌اي و زرد

• پود : ابريشم طبيعي قهوه‌اي روشن

• پرز : پشم

اين قالي يكي از نفيس‌ترين نمونه‌هاي موجود از گروه قاليهاي سراسر گل و جانور است و از اين نظر در بين قاليهاي نفيس و پر ارزش مقام والايي دارد. تار و پود آن از ابريشم است و در هر اينچ مربع 19 × 17 گره دارد.

تمام طرح (به استثناي دو گل بزرگ پيچ در پيچ ختايي سبز رنگ در وسط نيمه بالا و پايين آن) بسيار استادانه كشيده شده و با مهارت بسيار بافته شده است. نازيبايي دو گل بزرگ ممكن است بر اثر بافت بد آن باشد، چه آنها را به طور اريب بافته‌اند كه كار دشواري است.شاخ و برگهاي بسيار زيبا و نوارهاي ابر مانند بر روي زمينه‌اي گلدار و شامل حيوانات و پرندگاني در حال جنگ و جدال. قرقاول، شير، ببر، پلنگ و بز كوهي، كه در ميان شاخ و برگهاي فراوان پنهانند و تنها سر آنهاست كه نمايان مي‌باشد، نقوش اصلي اين قالي را تشكيل مي‌دهد.

حاشيه اين قالي داراي نگاره‌هاي مارپيچ با اسليمي‌ها در هم و به هم پيچيده است كه با استادي كامل بافته شده است. حاشيه درون از قابهايي با اندازه‌هاي مساوي تشكيل يافته كه درون هر يك نوشته‌هايي بافته شده است. بايد گفت جنبه تزئيني اين قبيل حواشي با قابهايي كه نوشته‌ها را در بر مي‌گيرد با هيچ طرحي قابل مقايسه نيست. متن قالي قرمز پر رنگ، حاشيه سبز سير و حواشي دروني زرد رنگ است.

منظره باغ (موزه وين)

• محل بافت: شمال غربي ايران ـ سال 909 شمسي

• از مجموعه هنرهاي دستي وين

• گره فارسي: 200 و 307 گره در مترمربع

  •  64 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 48 گره در 10 سانتي متر طول

• تار: (چله) نخ تابيده

• پود: نخ جام قرمز و زرد ـ يكن خ ابريشم زرد

• پرز: پشم و نخم ليله دوزي شده با نقره و ابريشم زردوزي شده

اين قالي قديمي ترين نمونه از نقش باغ است كه تا كنون شناخته شده است. نقش و نگارآن نشانه روستايي بودن آن است. از نظر آ.او.پوپ هريس محل بافت آن مي‌باشد. نهرهاي ماهي دار زمينه آن را در شش بخش  احاطه كرده‌اند. در محوطه‌هاي بزرگتري اردكها  كه در كمين ماهيها هستند  بچشم ميخورند هر بخش  داراي ترنجي است كه با اشكال پرنده ،آهو ، درختهاي گلدار و برگ خميده زينت شده است. سابقاً اين قالي جزء مجموعه‌هاي فيگدور در وين بوده است.

قالي موج دريا (موزه وين)

قالي معروف موج دريا كه در موزه وين نگهداري مي‌شود از نظر طرح و نقشه كامنلاً متمايز از ساير قاليهاي ايراني است. بدين گونه كه در قسمتهاي بالا و پائين ترنج بسيار بزرگ آن تصاوير كشتي و دريانورد بافته شده است. اين فرش و ساير فرشهاي مشابه آن كه تا كنون اين قالي جالب و غير متعارف از نظر شكل و نقشه به اندازه‌هاي 72/3×77/6 متر با تار و پود پشمي و پانصد هزار گره در مترمربع به احتمال زياد توسط هنرمندان كرماني بافته شده است. هشت تخته از آنها شناخته شده است كه بنابر سفارش بازرگانان پرتغالي كه در اين دوره در بنادر جنوب ايران مخصوصاً بندرعباس در رفت و آمد بوده‌اند بافته شده‌اند و شايد همين دليل است كه برخي از محققين فرش آنها را در گروه فرشهاي پرتغالي طبقه بندي نموده‌اند.

فرش منظره حيوانات (موزه  ميلان)

• محل بافت: شمال غربي ايران ـ سال 901 شمسي

• از مجموعه موزه پولدي – پتولي - ميلان

• اندازه:692 ×360

• گره فارسي:  800و 568 گره در مترمربع

  • 79 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 72گره در 10 سانتي متر طول

• تار: ابريشم طبيعي زرد

• پود: ابريشم طبيعي زرد

• پرز: پشم ـ با قسمتهاي زربفت شده طلا.

فرشي است در زمينه قرمز رنگ بدون لچك كه فقط ترنج مياني دارد. نقش پر از حيوان اين قالي به آن مشابهتي مطابق با فرش چلسي مي‌دهد. تار و پود اين فرش از ابريشم و پرز آن از پشم مي‌باشد. اندازه‌هاي آن 692×360 سانتيمتر و گره‌هاي آن از نوع سنه و تعداد آن 568800 گره در مترمربع شمارش شده است. در بخش داخلي اين فرش بر روي زمينه آبي رنگي كه مانند قابي متن قرمز رنگ فرش را احاطه كرده است اشعاري نوشته شده است. همچنين اين مطالب نشانگر بافت اين فرش براي داريوش شاه يعني به احتمال قوي شاه طهماسب (903- 945 شمسي) مي‌باشد.

نقوش اصلي اين قالي از حيوانات تشكيل شده است. گل و شاخ و برگ و هشت پرنده كه با نوارهاي ابر مانند زينت شده‌اند در اطراف ستاره‌هائي به چشم مي‌خورند. در طرفين ترنج مركزي، يك گلدان و دو انسان بالدار زانو زده ديده مي‌شوند. كمي دورتر، درختهاي طلائي و زير آن جفتهايي از ببر و اژدها و در ميان شاخ و برگ درختان خرس و پرنده به چشم مي‌خورند. در اطراف ترنج مركزي، نقش زمينه فرش از گلهاي كوچك و برگهاي پهن كه روي آنها شيران به دنبال نوعي اژدها هستند، تركيب حاشيه اصلي با شاخ و برگهاي بزرگي نيز تزئين يافته است كه در ميان آنها شيري به دنبال يك بز و يك آهوي نشسته مي‌باشد.

قالي ارديبل (قالي شيخ صفي)

• محل بافت: شامل غربي ايران، فرش اردبيل يا كاشان – 909 شمسي موزه ويكتوريا و آلبرت ـ لندن

• اندازه: 1152 × 534

• گره فارسي: 500 و 517 گره در متر مربع

  • 69 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 75 گره در 10 سانتيمتر طول

• تار: ابريشم طبيعي زرد رنگ

• پود: ابريشم طبيعي زرد رنگ دولا

• پرز: پشم

اين قالي مشهور از اين جهت قالي اردبيبل ناميده مي شود كه از مسجدي واقع در اردبيل محلي كه در آن شاه اسماعيل و نياي او شيخ صفي الدين (كه سلسله صفويه نام خود را از او گرفته) مدفون شده‌اند، به دست آمده است. اين قالي (بنا به توصيه ويليام موريس) از شركت وينسنت رابينشون خريداري شد، كه شركت مزبور آن را از شركت زيگار واقع در تبريز خريده بود . اين شركت اين قالي را به مبلغ 2000 ليره استرلينگ به موزه ويكتوريا و آلبرت لندن فروخته است مطلع يكي از غزلهاي حافظ در اين فرش بافته شده است:

جز آستان توام در جهان پناهي نيست

سر مرا بجز اين در حواله گاهي نيست

عمل بنده درگاه مقصود كاشاني، سنه 946

قالي اردبيل از نظر طرح و بافت يكي از نفيس ترين و مشهورترين قاليهاي جهان است. از لحاظ تاريخي نيز سند و مدرك مهمي محسوب مي‌شود. زيرا داراي تاريخ و امضاء است. و از اين رو، هسته مركزي گروه قاليهاي ترنج دار با سبك مشابه است كه با اطمينان كامل مي‌توان آن را متعلق به اواسط قرن شانزدهم دانست، چه قالي در سال 1539 ميلادي (946 هجري)، يعني سيزدهمين سال سلطنت پنجاه و دو ساله شاه طهماسب بافته شده است.

تار و پود اين قالي از ابريشم است و گره آن گره فارسي  است و در هر اينج مربع تقريباً 19×17 گره دارد. اين فرش كه مدت  سه سال و نيم كار بافت آن طول كشيده است 1152 سانتي متر طول و 534 سانتي متر عرض دارد

طرح و بافت اين فرش قابل تحسين است. شانزده كلاله بيضي شكل و دو قنديل آويخته از دو طرف كه از نقش يك ترنج شانزده پر منشعب مي شود، اين تصور را بر مي‌انگيزد كه طراح مي‌خواسته گنبد مدوري را كه دو قنديل طلا از آن آويزان است نشان دهد، طبق معمول ، يك چهارم ترنج در چهار گوشه قالي تكرار شده است كه قاعده‌اي موزون و مطبوع است.

حاشيه اصلي قالي با نقش قابهاي يك در ميان كشيده و گرد و زينت شده داراي دو حاشيه باريك است كه نگاره‌هاي مارپيچ (زنجيره‌اي) در آنها با استادي و مهارت كامل بافته شده است. اين طرح بسيار مشهور است و به عنوان نخستين نمونه اين سبك مكرر در مكرر در كشورهاي مختلف جهان مورد استفاده قرار گرفته است.

زمينه فرش به رنگ آبي سير است و تمامي آن با گلهاي بسيار شكيل و ظريف تزئين شده است. در داخل حاشيه بزرگ كه با سه نوار حاشيه‌اي باريك محصور شده نقش كتيبه‌ها و گلوله‌هائي به صورت يك در ميان ديده مي‌شود.

ترنج طلائي رنگ فرش تاريخي اردبيل پوشيده شده كه از تركه‌هاي ظريف اسليمي كه با 16 كلاله جانبي محصور شده است. اين تركيب جالب در متن به رنگ سورمه‌اي  مملو از شاخهاي گل اناري كه در جرگه طراحان نقش قالي به نام گلهاي عباسي معروفيت دارند جاي گرفته است.

روايات چنين است كه اين قالي براي آرامگاه شيخ صفي الدين اردبيلي جد خاندان صفويه بافته شده است. اما در اين مورد بين محققين اختلاف نظرهاي زيادي وجود دارد، عده‌اي از آنان انتساب اين قالي را به مقبره مزبور به دلايل متعددي مردود مي‌دانند.

در مورد محل بافت اين فرش نيز در بين اهل فن اختلاف است. عده‌اي بافت آن را در تبريز مي‌دانند، برخي در قزوين و بالاخره عده زيادتري آن را كار بافندگان كاشان كه در كار بافت فرشهاي ابريشمي و نفيس مهارت و سابثقه زيادي داشه‌اند دانسته و شاهد اين مدعا را نيز اهليت كاشي بافنده و نوع گره‌هاي فرش (گرههاي فارسي) مي‌آورند.

نمونه ديگري مشابه با اين قالي كه بافت ظريفتري داشته و فقط شامل قسمت بزرگي از زمينه فرش مي‌باشد نيز در موزه «لوس آنجلس» در كاليفرنيا نگهداري مي‌شود.

در سال 1314 شمسي كپيه‌اي از طرح ان قالي با اندازه‌هاي كوچكتر (407×628 سانتيمتر) براي باشگاه افسران تهران در كارگاه قالي بافي «عمواوغلي» مشهد بافته شد.

«قالي چلسي» (موزه ويكتوريا و آلبرت لندن)

• محل بافت: شمال غربي ايران يا كاشان – سال 899 شمسي از مجموعه موزه ويكتوريا و آلبرت لندن

• اندازه: 540×316 سانتيمتر

• گره فارسي: 700 و 738 گره در متر كربع

  •  89 گره در 10 سانتيمتر عرض

  • 83 گره در 10 سانتيمرت طول

• تار: ابريشم طبيعي سبز رنگ

• پود: ابريشم طبيعي سفيد رنگ دولا

• پرز: پشم

اين قالي كه از نظر بعضي ‌ها زيباترين فرش جهان است از يكي از تجار خيابان «كينگز» در چلسي خريده شده و به اين نام شهرت يافت و سپس به موزه ويكتوريا و آلبرت لندن راه يافت. وجود ترنج بسيار زيبا، شباهت اين قالي را به فروش اردبيل بسيار زياد مي‌كند. بعضي صاحبنظران معتقدند كه اين قالي قبل از قالي اردبيل بافته شده است. اين امر امكان دارد، ولي هيچ دليل خاصي براي اثبات اين فرضيه موجود نيست. اين قالي بدون شك با قالي اردبيل قرابت دارد و احتمالاً متعلق به همان گروه است. از لحاظ قدمت ميتوان هر دو را بيك دوره نسبت داد و حتي احتمال اينكه فرش چلسي كمي قديميتر از اردبيل باشد وجود دارد.

تار و پود اين فرش از ابريشم و پرز آن از پشم و به اندازه‌هاي 540×360 سانتيمتر و گرههاي آن از نوع فارسي و تعداد آن 7387 گره در دسيمتر مربع شمارش شده است. اين فرش داراي دو ترنج كامل با كلاله‌هاي جانبي و دو نيم ترنج متصل به حاشيه و لچكهائي به نقش يك چهارم ترنج است و در زمينه لاكي رنگ آن حيوانات شكار مانند آهو و گوزن و وحوشي مانند شير و پلنگ و همچنين جانوران افسانه‌اي مانند اژدها در ميان درختان و شاخسارهاي گلدار ديده مي‌شوند. در حاشيه بزرگ فرش دو سري ختاني بهم پيوسته و يك شكل و معكوس با يكديگر در دو رنگ قرمز لاكي و سورمه‌ئي بافته شده‌اند كه در مجموع نقش دلپذيري را به اين فرش مي‌دهند. در ترنج وسط فرش ، نقش ماهي ديده مي‌شود و همچنين وجود گلدانهاي بزرگ كه توسط چند اژدها محافظت مي‌شوند بر جذابيت اين قالي مي‌افزايد.

 

 

فرش پازيريك

• محل بافت: ايران ـ قرن پنجم قبل از ميلاد مسيح موزه «ارميتاژ» سن پترزبورگ

• گره تركي: تقريباً 360000 گره در متر مربع

در سال 1949 ميلادي پرفسور ردنكو قطعه فرش گره دار را كه در اصل به عنوان پوشش اسب به كار رفته است در قبرهاي مستور از يخ چادرنشينان صحراگرد در محلي به نام «پازيريك» واقع در هشتاد كيلومتري مرز مغولستان در ميان كوههاي آلتائي كشف مي‌نمايد. اين فرش كه قدمت آن 2500 سال قبل مي‌رسد در اندازه‌هاي 83/1×2 متر و با 3600 گره در دسيمتر مربع و در رنگ قهوه‌ ائي مسي و سبز روشن بافته شده است. تصاويرحاشيه آن با اشكال متداول در دوره هخامنشي و نقوش تخت جمشيد مشابهت فراوان و بلاترديدي دارند و در زمينه مركزي آن تصاوير ستاره‌ چهار پره‌اي عيناً مشابه اشكال منعكس شده بر روي اشياء مكشوفه در لرستان مربوطه به اين دوره در درون مجموعه‌اي از قابها محصور شده‌اند. در مورد نقوش اين قالي بايد گفت كه در حاشيه آن در رديف داخلي يك صف گوزن زرد ايراني و در رديف خارجي بيست و هشت سوار كار كه تخت خشايار شاه را به تخت جمشيد مي‌برند ديده مي‌شود كه بيشك نشان از ايراني بودن اين قالي دارد. زمينه آن شامل چهار گوشه‌هائي است كه با حلقه‌هاي بزرگي زينت شده اين حلقه‌ها سنگ فرش مرمري كاخ آشور بانيپال را كه در موزه بريتانيا موجود است بياد مي‌آورد. درباره سوابق تاريخي اين فرش با اهميت كه در موره «آرميتاژ» لنينگراد نگهداري مي‌شود پرفسور رودنكو معتقد است كه در زمان مادها و يا پارتها بافته شده است. بنابر نظريه يكي از پژو هشگران معروف به نام «ديماند» در فرش پازيريك تركيبي از طرحهاي آشوري و هخامنشي و سكائي بكار رفته است. او نيز مانند رودنكو عقيده دارد كه مبدا اين فرش از ايران است

قرائن مؤيد اين نكته است كه قالي بافي در زمان ساسانيان رونق داشته است. و در ارتباط با اين مطلب، سالنامه چيني «سوئي» مربوط به سالهاي 590 تا 617 ميلادي يعني اندكي بيش از انقراض سلسله ساساني در ميان كالاهاي ايران از قالي نام مي‌برد.

در تاييد مجدد وجود قاليبافي در دوران ساساني مي‌توانيم به فرش معروف بهار خسرو اشاره كنيم. در تاريخ طبري (311 – 225 هجري قمري) نيز در مورد اين مطلب اشاره شده است.

«... كه يك قالي بسار عالي كار ايران موسوم به بهار خسرو در قصر تيسفون به طول 45 قدم و عرض 90 قدم موجود بوده است ...» . زربفت و گرانبها بدان جهت كه نقشه آن نمايانگر باغي آراسته با گلها و پرندگان و جويهاي آب روان بوده است. اين فرش زيبا و نفيس به روايتي به هنگامي كه خسرو پرويز پادشاه ساساني مغلوب «هراكليوس» امپراطور روم گرديد به دست سپاهيان غالب افتاد و به گفته‌اي ديگر، اين همان فرش معروف «بهارستان» است كه در شكست يزدگرد سوم آخرين پادشاه ساساني سپاهيان عرب آن را به غنيمت بردند. متاسفانه از اين قالي هيچ تكه و قطعه‌اي موجود نيست تا در مورد آن گفتگو شود.

o   موزه آرميتاژ سن پترزبورگ:

o   فرش پازيريك

o  موزه ويكتوريا و آلبرت لندن:

o   قالي اردبيل (شيخ صفي) قالي چلسي، قالي نقش گلداني با متن سرخ

o   موزه وين:

o   منظره باغ، موج دريا، قالي ترنجدار

o   موزه هنر و صنعت اتريش، وين:

o   قالي شكارگاه، قالي سراسر گل و جانور

o   موزه ميلان (پولدي پستولي):

o   منظره حيوانات ، قالي شكارگاه ، قالي نقش ترنج با گل و جانور و نوشته.

o   موزه هنرهاي تزئيني پاريس:

o   قالي منظره حيوانات، فرش ابريشمي طرح حيوانات، فرش ابريشمي ترنجدار، مجلس آواز پارسي.

o   موزه متروپليتن نيويورك:

o   فرش ابريشمي منظره حيوانات، فرش ترنجدار، جانمازي

o   موزه كليولند آمريكا:

o   فرشهاي لهستاني (پولونزي)

o   موزه بوستون، آمريكا:

o   منظره شكارگاه

o   موزه گوبلن پاريس:

o   فرش ابريشمي ترنجدار.

o   موزه ناشيونال گالري، واشينگتن:

o   فرش منظره حيوانات.

o   موزه ايران باستان:

o   فرش ابريشمي ترنجدار سال 879 شمسي، فرش ابريشمي ترنجدار سال 959 شمسي.

o   فرش ابريشمي ترنجدار سال 855 شمسي، جانمازي.

• فهرست موزه‌هاي معروف دنيا

فهرست منابع و ماخذ

• ادوارز، سيسيل، قالي ايران، مهين دخت صبا، تهران، فرهنگسرا 1368

• نصيري، محمدجواد. سيري در هنر قالي بافي ايران. انتشارات مولف، تهران 1374

• هنر قاليبافي ايران. سازمان اتكا، تهران 1360

• نشريه گلابتون، نشريه دانشگاه اردكان، سال اول، پيش شماره اول، بهار 82

• نشريه قالي ايران، شماره 4، مهر 77

تاريخچه

تاريخ فرش با تاريخ خود انسان عجين است . بشر اوليه در طي قرنها به روش درهم تنيدن الياف گياهي و پوست درختان، و نتيجتا صنايعي نظير سبد بافي آشنا شده بود، و با بهره گيري از پشم حيواناتي که قابليت زيست در جوامع اوليه را داشتند، مي توانست زير اندازهايي نه چندان نرم را توليد كند.

زنان از جمله کساني بودند که از ابتدا در اين فن سعي  وافر داشتند و به هنگامي که ديگر افراد به شکار حيوانات مي پرداختند، به بافت سبدها و دست بافتهاي خشن و روپوش حيوانات و کيسه حمل مواد، مبادرت مي ورزيدند.

زيراندازهاي اوليه متشکل از پوست نرم حيوانات و الياف نرم گياهي و بوريا بود، ليکن به لحاظ گسترش جوامع اجتماعي و نبود شکار، نياز به توليد بيشتر زيراندازهاي دست بافت روز به روز محسوس تر شد و بافت اين گونه زيراندازها  تکامل يافت.

حفاريهاي باستانشناسي نشان مي دهد استفاده از بورياهاي بافته شده از ني هاي منطقه بين النهرين، از هزاره چهارم و پنجم متداول بوده است و بافت گليم تا سده پانزده قبل از ميلاد، به مرحله بالايي از تکامل رسيده است.

از بافت نخستين قاليچه ها و اينکه چه قومي در ابتدا به اين کار مبادرت کرده، هيچ گونه اطلاع موثقي در دست نيست. زيرا قاليچه ها به لحاظ ساختار طبيعيشان در اثر رطوبت و حشرات آسيب مي بينند. اما به دليل ماده مورد نياز تهيه آن يعني پشم، گمان مي رود نخست قبايل چادرنشين آسياي مرکزي که کارشان گله داري بوده، به صورت ابتدايي، به چگونگي تهيه آن پي برده اند.

قديمي ترين نمونه اي که باستانشناسان به آن دست يافته اند، قاليچه اي است که به علت دستيابي به آن در گوريخ زده يکي از فرمانروايان سکايي در دره پازيريک واقع در 80 کيلومتري مغولستان خارجي، به نام قاليچه پازيريک ناميده شده است. اين فرش که به عنوان پوشش اسب به کار مي رفته، در هر سانتي متر مربع داراي 36 گره ترکي است. و صاحب نظران با توجه به نقشهاي روي اين قالي که شبيه نقوش اصيل هخامنشي است آن را ايراني مي دانند و معتقدند که قالي مزبور از دست بافتهاي مادها و پارت ها (خراسان بزرگ قديم) است.

رنگهاي مورد استفاده در اين قالي قرمزاخرايي، زرد، سبزکمرنگ و نارنجي است. تشابه نقوش سواران و مردان پياده که در کنار اسبان خود راه مي پيمايند، و جانوران بالدار در اين قالي با نقوش تخت جمشيد، صحت نظر اين محققين را قويتر مي سازد. صاحبنظران همچنين معتقدند بافت قاليچه اي با چنين ويژگيها، مستلزم دارا بودن پشتوانه اي فرهنگي و هنري در ارتباط با بافت فرش حداقل براي چندين قرن خواهد بود و مبين اين نکته است که در قرون متمادي، قبل از بافت فرش معروف پازيريک، اين حرفه در فلات ايران رواج داشته و ايرانيان به رموز آن پي برده بودند.

گفتار مورخين نيز، حاکي از تأييد همين نکته است. به طوري که گزنفون مورخ يوناني در کتاب خود موسوم به سيرت کوروش  مي گويد: ايرانيان براي اينکه بسترشان نرم باشد، قاليچه زير بستر خود مي گستردند.

اين عبارت نشان دهنده آن است که قاليبافي در اين زمان عموميت داشته و در زندگي روزمره جايگاه خود را يافته و جزء ملزومات زندگي به شمار مي آمده است.

گرچه از دوران ساسانيان نمونه مشخصي موجود نيست، ليکن آن طور که از قرائن پيدا است، فرش ايران در دوران ساساني، از شهرت و اعتبار جهاني برخوردار بوده است. چنان که سالنامه چيني (سوئي سو) در اين دوران از فرش پشمي ايران به عنوان کالاي وادراتي به چنين نام مي برد، در ادبيات فارسي نيز، به کرات از تخت معروف طاقديس متعلق به خسرو پرويز پادشاه ساساني ياد شده که بر آن به روايتي چهار فرش که هر يک نشان دهنده فصلي از سال بوده است، گسترده مي شده است.

رواياتي که از فرش معروف بهارستان در کاخ تيسفون بيان شده، بيشتر به افسانه شبيه است. زيرا با توجه به اندازه آن (90×90 پا) اين قالي مي بايست دو تن وزن داشته باشد، اما صرف نظر از جنبه هاي اغراق آميز، اخبار فوق نشانه هايي از قابليت و برتري هنرمندان ايراني، و پيشتازي آنان در هنر فرش بافي را بيان مي دارد.

با ظهور دين مبين اسلام و فروپاشي نظام پر شکوه ساسانيان، هنر فرشبافي که بيشتر توسط اشراف حمايت مي شد، دچار رکود شد و متعاقب آن ظهور سلسله هاي مختلف و عدم ثبات سياسي در قلمرو پهناور ايران، توان رشد و نمو را از آن بازستاند. بخصوص که اعراب به تجملات زندگي توجهي نداشتند، و کاخهاي رفيع براي در ميان گرفتن آنان که به زندگي در صحرا و بيابان و آسمان پر ستاره و چادرهاي حصيري  خو گرفته بودند، توان فرسا مي نمود، و به منظور مبارزه با شرک و بت پرستي نقش پردازي از انسان و حيوان را مکروه مي دانست.

با پراکنده شدن هنرمندان در شهرهاي دور و نزديک، هنر فرشبافي بي نمودي آشکار به بقاي خود ادامه داد. ليکن اين روند ديري نپاييد و خلفاي بني اميه و بني عباس بر خلاف خلفاي گذشته، در تقليد از شاهان گذشته، به اين هنر توجه کردند و موجبات شکوفايي اين هنر را پديد آوردند. ذکر دويست خانه قالي در تاريخ بيهقي متعلق به نيمه اول قرن پنجم هجري در شرح هداياي ارسالي از خراسان توسط علي بن عيسي براي هارون الرشيد، خود آگاهي براين نکته است و اخبار و شواهدي که مورخان و جغرافي نگاران اسلامي از اين آن در کتب خود درج کرده اند خود دليل غير قابل انکاري از وجود فرهنگ پيشرفته قاليبافي ايران است.

مؤلف  حدودالعالم  که در تاريخ 812 آن را به رشته تحرير درآورده به قاليبافي فارس اشارت دارد، و يک قرن بعد مقدسي به وجود قاليهاي سجاده اي در اراضي مرتفع قائنات، اعتراف مي کند.

ياقوت حموي در قرن ششم هجري از وجود قاليبافي آذربايجان خبر مي دهد، و ابن بطوطه جهانگرد عرب در راه خود از خورموسي در خليج فارس به اصفهان،هنگام بازديد از ايذه در منطقه بختياري از فرش سبز رنگي که در جلوي وي گسترانيدند ياد مي کند.

ادبيات فارسي نيز از اين نشانه ها خالي نيست. خاقاني شيرواني به شهرت قاليهاي مرندي در اشعار خود اشاره مي کند.

در دوره هاي بعد نشانه اي از روند حيات قاليبافي در دست نداريم، و در متون فارسي نيز برآن اشارتي نمي رود. کوشش سردمداران سياسي نيز بيشتر وقف ايجاد ثبات سياسي و حفظ امنيت کشور است و اين روند تا پايان قرن نهم هجري قمري، گريزناپذير است.

تهاجم قوم مغول آنچه را که دست آورد سلاطين گذشته بود، منهدم ساخت. آنان مرداني جنگجو بودند که دنيا را بر پشت اسبانشان فتح کرده بودند و در مصاف با دشمنان، زنانشان را همراه نمي بردند، و قالي که زاده دستان هنرمند زنان است، با حمله آنان، نه تنها به ايران راه پيدا نکرد، بلکه باعث شد تا کارگاههاي کوچک بافت قالي نيز به کلي مضمحل شود و طراحان و نقاشان به نقاط دور دست و روستاهاي دور افتاده بگريزند. اين امر که ناخودآگاهانه صورت مي گرفت، صرف نظر از ايجاد هسته هاي مرکزي فرشبافي در روستاها، سبب شد تا روستائيان نيز با تحولات و پديده هاي شهري آشنا شده و طرحها از ويژگي و غناي بيشتري برخوردار شوند. ليکن روستائيان به لحاظ مهاجرتهاي اجباري و به واسطه سهولت در حمل و نقل، و از همه مهمتر به خاطر دستيابي هرچه سريعتر به درآمدي ناچيز، از بافت فرشهايي در اندازه بزرگ خودداري مي کردند، و تنها به بافت قاليچه هايي در اندازه هاي بسيار کوچک اهتمام  مي ورزيدند.

مغولها گرچه سرزمين ايران را فتح کردند، ليکن به زودي مقهور فرهنگ غني ايرانيان شده و در آن مستحيل شدند. جانشينان مغولان با برخورداري از اين فرهنگ، رفته رفته، به ترميم خرابيها همت گماشتند و هنرمندان را بزرگ داشته و موجبات پيشرفت زمينه هاي هنري را فراهم آوردند. در اخبار آمده است که غازان خان اولين ايلخاني بود که به دين اسلام گرويد و قاليهايي براي مقبره خالدبن وليد سردار صدر اسلام به دمشق گسيل داشت وي براي تزيين صحن قصور خود نيز قاليهايي از خطه فارس را فراهم آورد و اين خود مي تواند دليلي روشن بر برتري و پيشرفت هنر فرشبافي فارس نسبت به ساير شهرستانهاي ايران در زمان اين ايلخان مغول باشد.

جانشينان تيموريان برخلاف اعقابشان افرادي هنردوست و هنرپرور بودند و بعضي شان در برخي از رشته هاي هنر دست داشتند. بايسنقر ميرزا خود خطاطي قابل بود. آنان با بزرگداشت نقاشان و هنرمنداني چون بهزاد هراتي و ايجاد کانونهاي هنري در اعتلاي اين هنر گامهاي مؤثري برداشتند. نقاشيهايي که از دوره تيموري باقي مانده نشان دهنده علاقه سلاطين تيموري به هنر فرشبافي است.

حلقه مفقوده روند تکاملي هنر فرشبافي ايران تا ظهور سلسله صفوي ادامه مي يابد و متأسفانه هيچ گونه نمونه قابل استنادي که بتوان با تکيه برآن پيشرفت اين هنر را در طي اين دوران مورد تجزيه و تحليل قرار دهيم در اختيار نداريم.

دوران صفوي عصر مشعشع احياي هنر در تمام زمينه هاست. نمونه هاي ارزنده موجود در موزه هاي مشهور جهان نظير قالي مشهوراردبيل که جهت مقبره شيخ صفي الدين اردبيلي جد بزرگ صفويان بافته شده و اکنون در موزه ويکتوريا و آلبرت مضبوط است، اکثراًَ حاصل کارگاههاي قاليبافي شاهي در اين دوران است. حمايت سلاطين با کفايت صفوي، و ابراز علاقه آنان به اين حرفه سبب شد تا صنعت قاليبافي از حد يک پيشه و حرفه روستايي تا مقام يکي از هنرهاي زيبا ارتقاء يابد. شاه عباس از اين مهم سهم بسزائي داشت، زيرا وي با تأسيس کارگاه قاليبافي در جوار قصور سلطنتي خود بين چهل ستون تا ميدان شاه بافندگان را مستقيماً زير نظر  داشت تا از کيفيت بافت و ظرافت آنها مطمئن شود. يادداشتهاي سياحاني چون تاورنيه، شاردن، رابرت شرلي تأييدي براين گفتار است.

ايجاد روابط تجاري با کشورهاي اروپايي و ورود چهانگردان و سياحان و سفرا به ايران زمينه گسترش روابط فرهنگي، تجاري را با ديگر کشورها فراهم ساخت و استقبال از قاليهاي نفيس ايراني در اروپا براهميت دستبافي و رونق سفارشات افزود.

از اين زمان کاشان به واسطه مرغوبيت و ظرافت قاليهاي توليدي خود پذيراي سفارشات بسيار شد و توليد فرشهاي زربفت که حاصل بافت با نخهاي طلا و نقره بود، بنا به سفارش دربار لهستان، بر رونق آن شهر افزود. اين فرشها که بعداً به فرشهاي لهستاني يا پولونز Polonaisa معروف شدند يادگارهاي اين دورانند و اکنون مايه فخر و مباهات موزه هاي مالک آنند.

شاه عباس با گردآوري بهترين نقاشان و طراحان و بافندگان از اقصي نقاط کشور و تجمع آنها در کارگاههاي سلطنتي شاهکارهاي بي نظري را در هنر فرشبافي سبب شد و نقشهاي قالي با الهام از نقوش مينياتور تذهيب توسط هنرمندان دگرگون شد. با انقراض صفويان افول هنر فرشبافي نيز آغاز گرديد. تاخت و تاز افاغنه همه چيز را به ناگهان از بين برد و خاطره دردناک حمله مغولان را در اذهان عموم زنده کرد.

نادرشاه جهت حفظ انسجام و يک پارچگي کشور فرصت آن را نيافت تابه مسائل هنري بپردازد ليکن رفته رفته با حفظ امنيت و آرامش ايجاد شده در سايه شجاعت و دلاوري ايرانيان، هنري که در خفا به حياتش ادامه مي داد در دوره زنديه اعتبار بيشتري يافت و مورد توجه فرمانروايان قرار گرفت.

در دوره قاجاريه با رونق بازارهاي اروپا که از دوره صفويه آغاز شده بود و در طي قرون متمادي اوج و حضيض فراواني را پشت سر نهاده بود، سير عادي خود را در پيش گرفت. بازرگانان تبريزي به تأسيس کارگاههاي فراوان قاليبافي نه تنها در تبريز بلکه در کرمان، مشهد، کاشان و ساير شهرهاي ايران همت گماشته و قاليهاي بافته شده از طريق استانبول به اروپا راه مي يافتند. با رونق روزافزون بازار فرش ايران تجار خارجي خود به فکر سرمايه گذاري در ايران افتادند و با ايجاد کارگاههاي بافت قالي در شهرهايي نظير کاشان، اراک، کرمان، هدايت اين فن را به عهده گرفتند و با اعمال سليقه و دگرگوني طرحها اصالت آنها را ناديده انگاشتند.

طرحهاي امريکايي که خواسته هاي امريکاييان را دربرداشت و تحت عنوان باب امريکا مورد استفاده قرار مي گرفت و کپي از طرحهاي فرانسوي  ابوسون و ساونري  حاصل اين دوران در دگرگوني طرحهاي اصيل فرشبافي است. وجود جنگهاي بين المللي اول و دوم بازار پر رونق فرش ايران را با رکود ناگهاني روبروساخت و کارگاههاي بسياري را كه از اين طريق ارتزاق مي کردند به تعطيل کشاند.

استفاده از رنگهاي مصنوعي که با پيشرفت صنايع رنگ کشورهاي اروپايي به ايران راه يافته بود و کاربرد گره جفتي از ارزش فرش ايران به نحوه محسوسي کاست و رکود اقتصادي در کشورهاي اروپايي براي چند دهه روند عادي توليد فرش سبب شد. در حال حاضر بازگشت به اصالتهاي گذشته و خلاقيت در طرحها با همت هنرمندان متعهد مي تواند جايگاه اوليه فرش ايران را در بازارهاي جهاني تداوم بخشد و هنر جاويدان فرش را چون هميشه اعتلا بخشد.

 

 

صفحه نخست/ تاریخچه